و به اين ترتيب خداوند در اين آيه مهمترين ابزار شناخت را در « ظاهر » و « باطن » وجود انسان بيان كرده است ، چرا كه علوم انسانى يا از طريق « تجربه » بدست مىآيد و ابزار آن ، چشم و گوش است . يا از طريق « تحليلها و استدلالهاى عقلى » و وسيله آن ، عقل و خرد است كه در قرآن از آن به « افئده » تعبير شده ، حتى دركهايى كه از طريق وحى يا اشراق و شهود بر قلب انسان صورت مىگيرد ، باز بوسيله همين « افئده » مىباشد . اگر اين ابزار شناخت از آدمى گرفته شود ، ارزش وجودى او تا سر حد يك مشت سنگ و خاك سقوط مىكند ، و به همين دليل در پايان آيه مورد بحث انسانها را به مساله شكرگزارى اين نعمتهاى بزرگ توجه مىدهد و مىگويد : كمتر شكر او را بجا مىآوريد ، اشاره به اينكه هر قدر شكر اين نعمتهاى بزرگ را بجا آوريد باز كم است ! . نكته : چگونگى آفرينش آدم از خاك گرچه در آيات مختلف قرآن گاه سخن از آفرينش انسان از « گل » است ( مانند آيات فوق ) و مانند آنچه در داستان آدم و ابليس در سوره اسراء آيه 61 آمده است فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً : « همه فرشتگان براى آدم سجده كردند جز ابليس ، گفت : « آيا من براى موجودى سجده كنم كه از گل آفريده شده است » ؟ ( سوره اسراء آيه 61 ) . و گاه سخن از آفرينش از « آب » مانند وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ ( انبياء - 30 ) . ولى پيدا است كه همه اينها به يك مطلب باز مىگردد ، حتى در آنجا كه سخن از آفرينش آدم از « تراب » ( خاك ) است ، مانند إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّه